Thị trường chứng khoán bớt bí ẩn hơn nhiều khi mình hiểu mình đang chơi trò gì

Nhìn từ bên ngoài, thị trường chứng khoán dễ tạo cảm giác như có một "mật mã" nào đó đang tồn tại.

Kiểu như những nhà đầu tư có kinh nghiệm đều đang cùng đọc một tín hiệu bí mật, và chỉ cần đến lúc mình biết được nó thì mọi thứ sẽ tự nhiên thông suốt.

Nhưng càng ngồi lâu với chủ đề này, mình càng thấy thị trường chứng khoán không hẳn xoay quanh kiến thức bí mật, mà là xoay quanh việc hiểu mình đang bước vào một cuộc chơi như thế nào.

Bạn đang nhìn vào doanh nghiệp.
Bạn đang nhìn vào mức giá.
Bạn đang nhìn vào rủi ro.
Và bạn đang hỏi một câu rất đơn giản:

Mức giá này có hợp lý với thứ mình đang nhận được không?

Chính ý đó làm mọi thứ bớt sự "kỳ bí" hơn. Nên trong bài này, mình muốn gom lại vài mảnh ghép đã giúp mình thấy nó rõ hơn: cổ phiếu thật ra là gì, nhà đầu tư suy nghĩ như thế nào, vì sao mỗi cổ phiếu khác nhau lại có cách di chuyển rất khác nhau, và tại sao chỉ cần một chút toán đơn giản thôi cũng đủ làm mọi thứ trở nên cụ thể hơn rất nhiều.

Cốt lõi của cuộc chơi thì đơn giản, dù để làm tốt lại không hề dễ

Ở thị trường chứng khoán, đơn giản là một điều là:

Bạn mua một cổ phiếu vì bạn tin rằng sau này nó sẽ đáng giá hơn so với hôm nay.

• Nếu điều đó xảy ra và bạn bán ra với giá cao hơn giá đã mua, bạn có lãi.
• Nếu giá giảm và bạn bán thấp hơn giá mua, bạn chịu lỗ.
• Và trong một số trường hợp, bạn cũng có thể nhận cổ tức trên đường đi.

Nghe thì đơn giản.

Làm trong thực tế thì không đơn giản chút nào.

Vì phần khó chưa bao giờ là nghe câu "mua thấp, bán cao". Phần khó là hiểu "thấp" thật ra có nghĩa là gì.

Cổ phiếu là quyền sở hữu, không chỉ là một mã hiện trên màn hình

Đây là một trong những ý đầu tiên làm mọi thứ trở nên "có nền móng" hơn với mình.

Cổ phiếu không chỉ là một ký hiệu nhấp nháy trong app.

Nó đại diện cho quyền sở hữu trong một công ty niêm yết.

Khi bạn mua một cổ phiếu, bạn sở hữu một phần rất nhỏ trong thu nhập tương lai, tài sản và cả rủi ro của doanh nghiệp đó.

Sự thay đổi nhỏ trong cách nghĩ này làm khác đi rất nhiều thứ.

Vì một khi bạn không còn nhìn cổ phiếu như những con số ngẫu nhiên nữa mà bắt đầu nhìn chúng như những mảnh ghép của doanh nghiệp thật, thị trường tự nhiên sẽ dễ hiểu hơn rất nhiều.

Biết thêm một chút lịch sử cũng làm thị trường bớt ngẫu nhiên hơn

Mình cũng thích biết mọi thứ bắt đầu từ đâu, vì điều đó nhắc mình rằng cả hệ thống này không tự nhiên mà xuất hiện.

Một câu đùa là thị trường chứng khoán Mỹ thực sự khởi đầu từ kiểu: mấy người đứng nói chuyện với nhau ở một "cái bàn picnic dưới gốc cây" tại Wall Street.

Một điểm khởi đầu quen thuộc trong lịch sử thị trường chứng khoán là Công ty Đông Ấn Hà Lan vào đầu những năm 1600, thường được xem là công ty đại chúng lớn đầu tiên. Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản nhưng rất mạnh:

thay vì một người phải gánh toàn bộ rủi ro cho những chuyến giao thương đường biển rất đắt đỏ, nhiều nhà đầu tư có thể cùng chia nhau chi phí và phần thưởng.

Còn bản thân Wall Street thì có tên gọi từ một bức tường có thật từng được xây ở New Amsterdam ngày trước.

Sau đó, vào năm 1792, các môi giới ký Buttonwood Agreement ở New York, tạo nên một nền móng quan trọng cho thứ sau này trở thành Sở Giao dịch Chứng khoán New York.

Cỗ máy khổng lồ đang luân chuyển hàng nghìn tỷ đô ngày nay thật ra bắt đầu từ việc con người cố gắng tổ chức vốn, rủi ro và niềm tin theo cách tốt hơn một chút.

Thị trường vừa là cỗ máy kinh doanh, vừa là cỗ máy tâm lý

Về lý thuyết, thị trường chứng khoán mang lại tiền cho doanh nghiệp.

1. Doanh nghiệp huy động vốn.
2. Nhà đầu tư cung cấp vốn. 3.Nếu doanh nghiệp tạo ra giá trị, cổ đông được hưởng lợi.

Nhưng ngoài đời thật, giá không chỉ biến động vì những phép tính lạnh lùng và lý trí.

Nó còn biến động vì phản ứng của con người tham gia vào cuộc chơi:

• Họ phấn khích.
• Họ lo lắng.
• Họ chạy theo câu chuyện.
• Họ hoảng loạn.
• Họ tham lam.
• Họ muốn vào.
• Họ muốn ra.

Có lẽ chính sự pha trộn này làm thị trường chứng khoán trở nên thú vị vì:

• Nó không chỉ là một hệ thống của những con số.
• Nó còn là một hệ thống của niềm tin về tương lai.

Đầu tư và đầu cơ không phải là một

Một điểm phân biệt rất hữu ích là sự khác nhau giữa đầu tư và đầu cơ.

Không phải kiểu một bên thông minh còn bên kia ngu ngốc.

Nó giống việc bạn nghĩ mình đang chơi kiểu trò chơi nào hơn.

Người đầu cơ thường quan tâm nhiều hơn đến biến động giá ngắn hạn. Họ có thể phản ứng với momentum, các tin tức nóng sốt trên các bài báo, sự hưng phấn của thị trường hoặc các chất xúc tác ngắn hạn.

Nhà đầu tư thường quan tâm nhiều hơn đến chính doanh nghiệp. Họ nghĩ về chất lượng, định giá, độ bền của mô hình kinh doanh và liệu công ty đó còn hợp lý sau nhiều năm nữa hay không.

Dĩ nhiên ngoài đời mọi thứ lẫn vào nhau hơn thế.

Rất nhiều người di chuyển qua lại giữa hai kiểu tư duy này.

Nhưng mình vẫn thấy đây là một câu hỏi rất đáng tự hỏi:

Mình mua cái này vì mình hiểu nó, hay vì mình hy vọng sau đó sẽ có người khác đẩy giá lên cao hơn?

Mọi người thường phân tích cổ phiếu theo hai hướng

Một framework khác cũng giúp mình thấy rõ hơn là thế này:

• Có người bắt đầu từ bức tranh lớn.
• Có người bắt đầu từ chính doanh nghiệp.

Đó gần như chính là sự khác nhau giữa cách nghĩ top-down và bottom-up.

Top-down

Nhà đầu tư top-down bắt đầu từ bối cảnh lớn.

Họ nhìn vào kinh tế, lạm phát, lãi suất, chính trị, tâm lý thị trường và điều kiện chung trước khi quyết định họ muốn đặt tiền vào đâu.

Bottom-up

Nhà đầu tư bottom-up bắt đầu từ chính công ty.

Họ quan tâm đến doanh nghiệp, ban lãnh đạo, sản phẩm, tài chính và mức giá hiện tại có hấp dẫn hay không nếu đặt cạnh những yếu tố đó.

Mình không nghĩ bạn phải chọn một hướng rồi kiểu gắn với nó suốt quãng đời đầu tư của mình.

Rất nhiều người tự nhiên kết hợp cả hai mà thậm chí còn không để ý.

Một ý tưởng cổ phiếu tốt thường bắt đầu từ những câu hỏi rất bình thường

Trước khi nói đến chỉ số hay bảng tính phức tạp, mình thật ra nghĩ điểm bắt đầu tốt nhất chỉ là đặt những câu hỏi rõ ràng.

• Công ty này có đang làm thứ gì hữu ích không?
• Mọi người có thật sự cần thứ nó bán không?
• Ban lãnh đạo có tốt không?
• Doanh nghiệp đang mạnh lên hay yếu đi?
• Tài chính của nó có lành mạnh không?
• Mức giá hiện tại có hợp lý không?

Nghe có vẻ quá đơn giản, nhưng mình nghĩ chính vì vậy mà nó hiệu quả.

Nhiều khi đầu tư bị bọc trong một lớp phức tạp giả tạo, trong khi chỉ cần đặt những câu hỏi rất bình thường một cách rõ ràng thôi cũng đã là một bước tiến lớn rồi.

Vì sao cổ phiếu lại hành xử khác nhau: vốn hóa, phong cách và ngành

Một lý do khiến thị trường ban đầu dễ gây rối là vì trong thực tế, không phải cổ phiếu nào cũng giống cổ phiếu nào.

• Doanh nghiệp khác nhau thì hành xử khác nhau.
• Vậy nên cổ phiếu của chúng cũng khác nhau là điều rất tự nhiên.

Vốn hóa thị trường: quy mô thật sự có ý nghĩa

Vốn hóa thị trường là một trong những cách phổ biến nhất để phân nhóm công ty.

• Công ty vốn hóa lớn thường là những doanh nghiệp lớn hơn, ổn định hơn, đã trưởng thành hơn.
• Công ty vốn hóa nhỏ thường nhỏ hơn, trẻ hơn và thường biến động mạnh hơn.

Tăng trưởng, giá trị và thu nhập

Một góc nhìn hữu ích khác là phong cách đầu tư.

Cổ phiếu tăng trưởng là những công ty mà mọi người kỳ vọng sẽ tăng trưởng nhanh. Cổ phiếu giá trị là những công ty trông có vẻ rẻ so với thứ mà chúng đang kiếm được hoặc đang sở hữu. Cổ phiếu thu nhập thường được mua vì cổ tức.

Ngành cũng ảnh hưởng rất mạnh đến cách cổ phiếu biến động

Cổ phiếu còn được chia theo ngành, và điều này quan trọng vì các công ty trong cùng một ngành thường cùng biến động khi chịu chung một áp lực nào đó.

Đó là lý do có những lúc một cổ phiếu giảm dù bên trong công ty chẳng có tin gì cụ thể cả.

Đơn giản là cả nhóm ngành đang bị kéo đi cùng nhau.

Mã ticker nhỏ xíu, nhưng lại rất quan trọng

Mỗi công ty đại chúng đều có một mã ticker.

• Apple là AAPL
• Nvidia là NVDA
• Tesla là TSLA

Nghe có vẻ là chi tiết nhỏ, nhưng ticker là một phần rất lớn trong cách mọi người tìm kiếm, so sánh, theo dõi và nói về doanh nghiệp.

Khi bắt đầu để ý, mình mới nhận ra rất nhiều thứ trong văn hóa đầu tư được xây quanh những ký hiệu viết tắt bé xíu này.

Biến động không chỉ kiểm tra cách bạn phân tích — nó còn kiểm tra chính bạn

Mọi người thường đánh giá thấp rủi ro...

... cho đến khi, nó bắt đầu xuất hiện. Chẳng hạn, giá cổ phiếu bạn mua giảm 20% chỉ trong vài ngày.

Và khi nó xảy ra, mọi chuyện bắt đầu từ một công ty trở nên rất cá nhân.

Thấy một cổ phiếu tăng mạnh thì rất vui. Thấy nó rơi sâu thì cảm giác hoàn toàn khác.

Đó là lúc "khả năng chịu rủi ro" không còn là một khái niệm nữa mà trở thành một trải nghiệm cảm xúc rất thật.

Mình nghĩ đây là một trong những điều thị trường âm thầm dạy chúng ta.

Có lúc nó dạy mình về doanh nghiệp. Có lúc nó dạy mình về chính mình.

Một vài công thức đơn giản cũng đủ làm mọi thứ cụ thể hơn rất nhiều

Một điều mình rất thích là dù đầu tư có nhiều phần mang tính phán đoán, vẫn có những phần chúng ta có thể đo được.

Chỉ cần một vài công thức đơn giản thôi là cảm giác mơ hồ cũng giảm đi đáng kể.

Vốn hóa thị trường

Ví dụ:

• Giá cổ phiếu = $150
• Số lượng cổ phiếu đang lưu hành = 10,000,000

Giá trị vị thế đầu tư

Ví dụ:

• Số cổ phiếu đang nắm = 50
• Giá hiện tại = $168.86

Phân bổ đều trong một danh mục mô phỏng

Nếu bạn muốn chia tiền đều cho vài cổ phiếu:

và:

Ví dụ:

• Tổng danh mục = $1,000,000
• Số lượng cổ phiếu = 5
• Giá cổ phiếu hiện tại = $168.86

Lãi hoặc lỗ

Ví dụ:

• Giá mua = $150
• Giá bán = $170
• Số lượng cổ phiếu = 100

Tỷ suất sinh lời phần trăm

Ví dụ:

• Giá mua = $150
• Giá hiện tại = $170

Dividend yield

Ví dụ:

• Cổ tức mỗi năm = $4
• Giá mỗi cổ phiếu = $80

P/E

Ví dụ:

• Giá mỗi cổ phiếu = $120
• Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu = $6

Điều đó nghĩa là nhà đầu tư đang trả mức giá gấp 20 lần lợi nhuận cho cổ phiếu đó.

Nếu mình làm một máy tính cổ phiếu đơn giản, kiểu hoạt động của nó chắc sẽ trông như thế này

Mình thích kiểu suy nghĩ theo con số như vậy vì nó biến việc chọn cổ phiếu từ một thứ mơ hồ thành một thứ mà mình có thể nghĩ qua từng bước một cách rõ ràng hơn.

Loại lệnh quan trọng hơn vẻ bề ngoài của nó

Một thứ khá thực tế khác là loại lệnh giao dịch.

• Lệnh thị trường sẽ cố khớp ngay lập tức ở mức giá tốt nhất đang có trên thị trường.
• Lệnh giới hạn chỉ khớp nếu cổ phiếu chạm đến mức giá mà bạn đã đặt.

Và còn có thời hạn hiệu lực của lệnh:

Nghe nhỏ thôi, nhưng nó quyết định lệnh của bạn xảy ra ngay, xảy ra sau đó hay không xảy ra luôn.

Một ví dụ thực tế: vì sao ngay cả công ty mạnh vẫn có thể giảm sâu

Một điều làm mình thấy thị trường chứng khoán thú vị là ngay cả những công ty rất mạnh cũng có thể trải qua những giai đoạn rất xấu về giá.

Một công ty có thể đang có lãi, nổi tiếng toàn cầu, mà cổ phiếu vẫn giảm vì thị trường đang phản ứng với tăng trưởng chậm lại, áp lực pháp lý, lo ngại về sản phẩm, bối cảnh vĩ mô hoặc đơn giản là kỳ vọng đã thay đổi.

Đó là một lời nhắc rất tốt rằng biến động giá không phải lúc nào cũng đang nói rằng "doanh nghiệp này giờ tệ rồi".

Đôi khi nó chỉ đang nói rằng "mọi người trước đó đã kỳ vọng nhiều hơn thế".

Cách nhìn này giúp mình bình tĩnh hơn khi nhìn vào từng cái tên riêng lẻ.

Thị trường dễ hiểu hơn khi mình ngừng chạy theo "bí mật"

Có lẽ không tồn tại một công thức thần kỳ nào đó có thể biến ai đó thành nhà đầu tư giỏi chỉ sau một đêm.

Chỉ có những cách suy nghĩ tốt hơn và những cách suy nghĩ kém hơn.

• Có người bắt đầu từ nền kinh tế.
• Có người bắt đầu từ doanh nghiệp.
• Có người quan tâm đến tăng trưởng.
• Có người thích tìm món hời.
• Có người thích cổ tức.
• Có người quan tâm đến động lượng.

Nhưng bên dưới tất cả những khác biệt đó, mọi người vẫn đang vật lộn với cùng một câu hỏi cơ bản:

Mức giá này có hợp lý với doanh nghiệp này, mức rủi ro này và tương lai này hay không?

Với mình, cách nghĩ đó lành mạnh hơn rất nhiều so với việc tưởng tượng rằng ngoài kia có một chiếc chìa khóa bí mật mà chỉ một số người được bật mí.

Một vài điều mình muốn nhắc bản thân mình mỗi khi nhìn vào thị trường chứng khoán

Nếu phải rút tất cả lại thành vài lời nhắc ngắn gọn, thì mình sẽ giữ những điều này:

• Cổ phiếu là quyền sở hữu trong một doanh nghiệp.
• Giá thị trường biến động do tác động của cả nền tảng doanh nghiệp và cả cảm xúc con người.
• Cả cách nghĩ top-down lẫn bottom-up đều hữu ích.
• Vốn hóa, phong cách, ngành và khu vực đều ảnh hưởng đến cách cổ phiếu di chuyển.
• Khả năng chịu rủi ro nghe có vẻ lý thuyết cho đến khi biến động thật sự xuất hiện.
• Chỉ một chút toán thôi cũng đủ làm đầu tư bớt mơ hồ rất nhiều.
• Và có lẽ quan trọng nhất, thị trường không chỉ kiểm tra cách mình phân tích — nó còn kiểm tra sự kiên nhẫn và kỷ luật của chính mình.

Có thể điểm cuối này còn quan trọng hơn bất kỳ chỉ số nào.

Vì cuối cùng, thị trường chứng khoán không chỉ là chuyện tìm cơ hội.

Nó còn là chuyện học cách chính mình hành xử ra sao khi tiền bạc, bất định và cảm xúc gặp nhau ở cùng một chỗ.