Mọi người quyết định một cổ phiếu có đáng mua hay không như thế nào

Có một điều mình nhận ra sau một thời gian tìm hiểu về đầu tư: cái khó nhất không phải là học thuật ngữ.

Mà là học cách người ta thật sự đưa ra quyết định.

Biết cổ phiếu là gì là một chuyện. Nhưng nhìn vào một công ty, nhìn vào mức giá của nó, rồi tự hỏi một câu khó chịu hơn nhiều lại là chuyện khác:

Liệu đây có thật sự là thời điểm tốt để mua không?

Câu hỏi này nghe đơn giản, nhưng mở ra cả một thế giới rất rộng. Bạn sẽ bắt đầu chạm vào những thứ như chất lượng ban lãnh đạo, kỳ vọng lợi nhuận, giá trị nội tại, chỉ số P/E, đầu tư tăng trưởng, đầu tư giá trị, và cả khía cạnh cảm xúc của thị trường — thứ có thể làm logic lệch hướng rất nhanh.

Nên trong bài viết này, mình muốn gom những mảnh ghép đó lại theo cách bớt giống ghi chú môn tài chính và giống một tấm bản đồ thực tế hơn — về cách mọi người suy nghĩ khi quyết định mua một cổ phiếu.

Mua cổ phiếu thực chất là đặt cược vào tương lai của doanh nghiệp

Trọng tâm của chuyện này thật ra rất đơn giản: khi bạn mua cổ phiếu, bạn đang mua một phần rất nhỏ của một công ty.

Điều đó có nghĩa là bạn không chỉ mua một mã cổ phiếu hay một đường giá trên biểu đồ. Mua cổ phiếu thực chất là đặt cược vào tương lai của doanh nghiệp — và quan trọng hơn, là mua vào điều mà bạn tin doanh nghiệp đó có thể trở thành trong tương lai.

Đó cũng là lý do câu nói kinh điển này tồn tại:

Mua thấp, bán cao.

Nói thì dễ. Làm tốt thì khó hơn rất nhiều. Vì nếu không biết món đồ đó đáng giá bao nhiêu, bạn sẽ chẳng bao giờ biết mình đang mua rẻ hay đắt.

Vì trước khi biết một thứ có đang “thấp” hay không, bạn phải có một hình dung nào đó về việc nó thật sự đáng giá bao nhiêu.

Đó thật ra là cốt lõi của việc chọn cổ phiếu: quyết định xem mức giá hiện tại có hấp dẫn hay không nếu đặt cạnh tương lai của doanh nghiệp.

Phân tích định tính: Lớp nền tảng đầu tiên trước khi soi xét các con số

Trước khi mở bảng tính ra, nhà đầu tư thường bắt đầu bằng những câu hỏi nhẹ nhàng hơn.

Đây là phần đặt ra những câu hỏi như:

• Đây có thật sự là một công ty tốt không?
• Ban lãnh đạo có mạnh không?
• Công ty có làm ra thứ mà mọi người thật sự cần không?
• Nó còn dư địa để tăng trưởng không?
• Nó có thể thích nghi khi thị trường hay công nghệ thay đổi không?
• Nó có đủ sức chống chịu nếu nền kinh tế yếu đi không?

Mình thích phần này vì nó nhắc mình rằng doanh nghiệp không chỉ là những con số. Nó là sản phẩm, con người lãnh đạo, khả năng thực thi, cạnh tranh và niềm tin.

Đây cũng là lúc tâm lý thị trường bắt đầu xuất hiện. Nhà đầu tư không chỉ phản ứng với dữ kiện cứng, mà còn phản ứng với điều mà những dữ kiện đó gợi ra về tương lai.

Một công ty có thể có quý kinh doanh tốt mà cổ phiếu vẫn giảm, nếu thị trường trước đó đã kỳ vọng còn cao hơn nữa. Một công ty có thể hụt chân một chút, nhưng giá vẫn giữ được nếu nhà đầu tư tin rằng vấn đề đó chỉ là tạm thời.

Chính điều đó làm thị trường trở nên rất “con người”.

Sau đó mới đến phân tích định lượng

Sau những câu hỏi thiên về phán đoán, nhà đầu tư thường chuyển sang phần số liệu.

Đây là lúc họ nhìn vào báo cáo tài chính và cố xem mức giá hiện tại của cổ phiếu đang là rẻ, hợp lý hay đắt so với chính doanh nghiệp đó.

Hai tài liệu quan trọng nhất ở đây là:

• bảng cân đối kế toán
• báo cáo kết quả kinh doanh

Bảng cân đối kế toán cho bạn một bức ảnh chụp nhanh về việc công ty đang có gì và được tài trợ như thế nào.

Còn báo cáo kết quả kinh doanh cho thấy trong một khoảng thời gian nhất định, công ty đang hoạt động ra sao — đặc biệt là có thật sự kiếm được tiền hay không.

Điều này quan trọng vì giá cổ phiếu không chỉ nên phản ánh sự hào hứng. Nó phải phản ánh một doanh nghiệp thật.

Nhà đầu tư luôn đi tìm câu trả lời cho việc: Giá trị thực của cổ phiếu này là bao nhiêu?

Điểm quan trọng ở đây là khái niệm giá trị nội tại. Nói đơn giản, nhà đầu tư luôn đi tìm câu trả lời cho việc: Giá trị thực của cổ phiếu này là bao nhiêu?

Nếu bỏ bớt cảm xúc của thị trường ra ngoài và chỉ nhìn vào chính doanh nghiệp, thì cổ phiếu này đáng ra nên có giá bao nhiêu?

Có nhiều mô hình nâng cao hơn cho chuyện này, như discounted cash flow hay dividend discount model. Nhưng kể cả chưa đi sâu vào công thức, logic cơ bản vẫn rất dễ hiểu.

Nếu giá thị trường hiện tại thấp hơn mức mà nhà đầu tư tin là hợp lý, cổ phiếu có thể trông hấp dẫn. Nếu giá hiện tại cao hơn mức đó, nó có thể đang bị định giá quá cao.

Thị trường có thể không đồng ý với bạn ngay, thậm chí có khi chẳng bao giờ. Nhưng ít nhất, nó cho nhà đầu tư một cái nhìn thấu đáo hơn là chỉ phản ứng theo mấy tin nóng hổi trên mặt báo.

Kỳ vọng lợi nhuận quan trọng hơn nhiều người nghĩ

Vấn đề không chỉ là công ty có kiếm được tiền hay không. Kiếm được tiền là một chuyện, nhưng kiếm được nhiều hơn dự đoán của đám đông mới là thứ làm giá cổ phiếu nhảy vọt.

Các nhà phân tích dành rất nhiều thời gian để ước tính EPS trong tương lai. Khi báo cáo lợi nhuận thật được công bố, thị trường sẽ mang kết quả thực tế đó đi so với kỳ vọng ban đầu.

Đó là lý do có những công ty báo lợi nhuận “khá tốt” mà giá cổ phiếu vẫn giảm. Đơn giản là thị trường đã kỳ vọng còn nhiều hơn thế.

Các chỉ số định giá là cách nhanh để nhìn xem giá có hợp lý không

Không phải nhà đầu tư nào cũng muốn tự xây cả một mô hình định giá nội tại, nên nhiều người dùng chỉ số định giá như một cách rút gọn để so sánh.

Hai chỉ số được nhắc nhiều ở đây là:

• P/E
• Dividend Yield

P/E

P/E là tỷ lệ giữa giá cổ phiếu và lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu.

P/E cao thường gợi ý cổ phiếu đang đắt so với lợi nhuận hiện tại, nhưng không phải lúc nào cũng xấu. Đôi khi nhà đầu tư chấp nhận trả cao hơn vì họ tin tăng trưởng tương lai sẽ mạnh.

P/E thấp có thể cho thấy cổ phiếu rẻ, nhưng cũng có khi nó rẻ vì một lý do nào đó.

Dividend Yield

Dividend yield là tỷ lệ giữa cổ tức trên mỗi cổ phiếu và giá mỗi cổ phiếu.

Chỉ số này đặc biệt hữu ích với những nhà đầu tư quan tâm đến dòng tiền, nhất là khi so sánh các cổ phiếu trả cổ tức đều đặn hơn.

Chỉ số chỉ thật sự hữu ích khi được đặt cạnh thứ gì đó để so sánh

Mình thích đoạn này vì từ đây, các con số đã bắt đầu có ngữ cảnh.

Một chỉ số P/E tự nó không nói lên quá nhiều.

Nó chỉ bắt đầu có ý nghĩa hơn khi bạn đem so:

• với lịch sử của chính công ty đó
• với đối thủ cạnh tranh
• với mặt bằng của cả ngành
• với toàn thị trường

Đây là lúc việc diễn giải bắt đầu quan trọng.

P/E cao hơn đối thủ có thể nghĩa là nhà đầu tư đang nhìn thấy tăng trưởng mạnh hơn ở phía trước. Hoặc nó cũng có thể nghĩa là cổ phiếu đang bị định giá quá cao. P/E thấp hơn có thể là cơ hội. Hoặc cũng có thể là vì thị trường đang nhìn thấy vấn đề thật.

Bản thân chỉ số không trả lời thay bạn. Nó chỉ giúp bạn đặt ra câu hỏi tốt hơn.

Có nhiều kiểu tư duy đầu tư khác nhau

Theo mình, không hề có một kiểu “bộ não nhà đầu tư” duy nhất.

Mọi người có thể nhìn cùng một công ty mà đi đến những kết luận hoàn toàn khác nhau.

Nhìn rộng ra, có ba phong cách nổi bật ở đây:

• Nhà đầu tư tăng trưởng
• Nhà đầu tư giá trị
• Người phân tích kỹ thuật

Nhà đầu tư tăng trưởng

Nhà đầu tư tăng trưởng tìm những công ty đang mở rộng nhanh hơn mức trung bình. Họ thường sẵn sàng trả mức định giá cao hơn cho một doanh nghiệp mà họ tin có tiềm năng tương lai rất mạnh.

Họ quan tâm nhiều đến dư địa tăng trưởng ở phía trước. Nên họ thường cũng thoải mái hơn với những diễn biến bất ổn của thị trường.

Nhà đầu tư giá trị

Nhà đầu tư giá trị đi tìm những công ty tốt nhưng đang bị định giá thấp. Họ muốn chất lượng, nhưng muốn mua nó với giá chiết khấu.

Phong cách này thường bảo thủ hơn. Trọng tâm không nằm ở hype, mà là liệu mức giá hiện tại đã phản ánh đủ sự thận trọng hay chưa.

Người phân tích kỹ thuật

Phân tích kỹ thuật ít tập trung vào chính doanh nghiệp hơn mà tập trung vào hành vi giá của cổ phiếu trên thị trường.

Họ nghiên cứu giá quá khứ, khối lượng giao dịch, momentum và các mô hình trên biểu đồ.

Đây là một cách nhìn rất khác về thị trường, và nó cho thấy thế giới đầu tư thật ra rộng đến mức nào.

Đầu tư vào những gì quen thuộc: Một quy tắc cũ nhưng chưa bao giờ lỗi thời

Mình nghĩ "chọn những công ty mà bạn thật sự hiểu" là một lời khuyên hữu ích, đặc biệt với người nhập môn đầu tư chứng khoán. Lời khuyên "hãy bắt đầu từ những gì bạn hiểu" nghe thì đơn giản, nhưng càng làm mình càng thấy nó cực kỳ thấm. Đầu tư vào những gì quen thuộc: Một quy tắc cũ nhưng chưa bao giờ lỗi thời.

Nếu bạn hiểu sản phẩm, hiểu mô hình kinh doanh và có thể giải thích vì sao khách hàng sẽ tiếp tục mua của họ, thì bạn đã có một điểm bắt đầu tốt hơn rất nhiều so với việc chọn bừa một mã cổ phiếu chỉ vì nó nghe có vẻ hấp dẫn.

Điều đó không thay thế cho việc phân tích.

Nhưng nó giúp tư duy của bạn bám vào thực tế hơn.

Nhiều khi sự hiểu biết đơn giản lại tốt hơn kiểu “tỏ ra tinh vi” một cách giả tạo.

Quyết định khi nào nên bán có khi còn khó hơn quyết định lúc mua

Mua thì thường được nói đến nhiều hơn, nhưng bán mới là lúc cảm xúc xuất hiện rất nhanh.

Có vài ý ở đây mình thấy đặc biệt hữu ích:

• Khung thời gian rất quan trọng
• Lòng tham có thể trở thành vấn đề
• Hoảng loạn cũng có thể trở thành vấn đề
• Giá giảm tạm thời không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bị hỏng về dài hạn

Có lẽ câu cuối cùng là câu lớn nhất.

Nếu doanh nghiệp vẫn ổn và bạn đầu tư với tầm nhìn dài hơn, thì những biến động ngắn hạn có khi không quan trọng như cảm giác của nó ở thời điểm đó.

Cảm xúc và thị trường luôn đi cùng nhau

Ngay cả khi đã nói rất nhiều về phân tích kỷ luật, nói cho cùng, thị trường vẫn được tạo nên bởi con người.

Mà con người thì không hoàn toàn lý trí.

Sự lạc quan, nỗi sợ, tâm lý đám đông, sự bất định và cảm giác phấn khích đều ảnh hưởng đến việc mua bán. Điều đó có nghĩa là giá cổ phiếu có thể biến động vì những lý do chỉ liên quan một phần đến giá trị thực.

Điều đó không làm cho việc phân tích trở nên vô ích. Nó chỉ có nghĩa là phân tích luôn diễn ra bên trong một thị trường đầy hành vi con người.

Một khung suy nghĩ đơn giản mà mình rút ra

Nếu phải gom tất cả những điều này thành một checklist đơn giản để chọn cổ phiếu, thì với mình nó sẽ trông như thế này:

Mình thích khung này vì nó khá thực tế. Nó không giả vờ rằng chọn cổ phiếu là chuyện dễ, nhưng cũng không biến nó thành thứ gì quá thần bí.

Một vài điều thực tế mình rút ra

Nếu phải tóm lại những ý lớn nhất, mình sẽ giữ những điều này:

• Mua cổ phiếu là mua vào một doanh nghiệp, chứ không chỉ là một đường giá.
• Phân tích định tính quan trọng vì ban lãnh đạo, sản phẩm và cạnh tranh sẽ định hình tương lai.
• Phân tích định lượng quan trọng vì giá nên được đánh giá dựa trên hiệu quả kinh doanh.
• P/E hay tỷ suất cổ tức đều hữu ích, nhưng chỉ khi bạn đem chúng so với một thứ gì đó.
• Nhà đầu tư tăng trưởng, giá trị và kỹ thuật có thể nhìn cùng một cổ phiếu mà thấy ba câu chuyện hoàn toàn khác nhau.
• Quyết định bán cũng đầy cảm xúc, nên khung thời gian và kỷ luật rất quan trọng.
• Và có lẽ quan trọng nhất, đầu tư thành công thường phụ thuộc vào sự nhất quán và chiến lược nhiều hơn là cảm giác hưng phấn.

Có lẽ đó là điều mình thích nhất ở chủ đề này.

Càng đào sâu, đầu tư càng bớt giống phép màu — và càng giống sự kết hợp giữa phán đoán, toán học, kiên nhẫn và khả năng tự kiểm soát bản thân hơn.