Não Thưởng Cho Bạn Khi Nhìn Thấy Điều Nghệ Sĩ Muốn Bạn Thấy

Khi tìm hiểu về nhận thức nghệ thuật, mình nhận ra là não bộ không chỉ thụ động ngắm nhìn nghệ thuật — nó đang “giải mã” nghệ thuật. Và mỗi khi tìm ra đáp án, não lại tự tặng cho mình một phần thưởng xứng đáng.

Nhận diện vật thể thật sự khó. Hình ảnh trên võng mạc là hai chiều, mơ hồ, và có thể tương ứng với vô số sắp xếp trong thế giới thật. Não phải tìm ra cái gì thực sự ở ngoài kia — và nó làm điều này nhanh và giỏi đến mức bạn không bao giờ nhận ra sự vật lộn.

Nghệ sĩ, qua nhiều thế kỷ thử và sai, đã khám phá cách khai thác chính xác các quá trình này. Không phải có ý thức (phần lớn). Không phải vì hiểu khoa học thần kinh. Mà thực tế, những kỹ thuật hội họa khiến người xem phải thốt lên “đẹp quá” thường là những chiêu thức đánh đúng vào cách mà hệ thống thị giác của chúng ta vận hành.

Ramachandran và Hirstein đề xuất tám nguyên lý của thẩm mỹ thần kinh — ở đây mình sẽ gọi gọn là Tám định luật của Ramachandran. Gộp lại, chúng là một cách giải thích vì sao nghệ thuật có tác động mạnh đến vậy bằng cách nối từng hiệu ứng thẩm mỹ với một cơ chế cụ thể trong nhận thức thị giác.

Não tự thưởng khi nhận diện được thứ gì đó

Trước khi đi vào các nguyên tắc, có một ý cốt lõi nối tất cả những điều này lại với nhau: Với não bộ, nhìn ra một vật thể là cả một thành tựu. Đó là lý do nó liên tục tạo ra những xung cảm giác dễ chịu trong suốt quá trình xử lý hình ảnh.

Tìm thấy một cạnh? Phần thưởng nhỏ. Nhóm các cạnh thành hình? Phần thưởng lớn hơn. Nhận ra hình đó là khuôn mặt? Lớn hơn nữa. Mỗi giai đoạn xử lý thị giác gửi tín hiệu “nhìn đây, có manh mối của thứ gì đó giống vật thể” đến hệ viền — trung tâm cảm xúc và phần thưởng của não.

Điều này có nghĩa nghệ thuật không cần đợi bạn nhận ra hoàn toàn đang nhìn gì mới tạo khoái cảm. Bản thân quá trình giải quyết vấn đề thị giác tạo khoái cảm ở mỗi bước.

Nghệ sĩ là nhà thần kinh học tình cờ

Khái niệm “nghệ sĩ như nhà thần kinh học” của Patrick Cavanagh cho thấy: nghệ sĩ, qua thử và sai, đã khám phá kỹ thuật tiết lộ cách não xử lý thông tin — thường trước khi khoa học thần kinh bắt kịp.

Bằng chứng? Lỗi trong nghệ thuật mà chúng ta không nhận ra.

Bóng: Nghệ sĩ thường sai hướng, hình, và màu bóng. Khi kiểm tra, người ta mất trung bình 8 giây (với 30% sai) để phát hiện khối lập phương nào có ánh sáng không nhất quán. Não chỉ dùng một phần nhỏ ràng buộc vật lý thật của bóng. Nói cách khác, bóng có thể sai hướng và sai hình mà ta vẫn cho qua. Nhưng nó không thể trông như một vệt sơn đục. Tới mức đó là não bắt đầu thấy ngay có gì đó không ổn.

Phản chiếu: Từ thời La Mã cổ đại, nghệ sĩ vẽ phản chiếu không chính xác. Trong thí nghiệm, mọi người rất kém dự đoán phản chiếu nên ở đâu. Hóa ra phản chiếu không cần đúng vật lý từng li từng tí. Nó chỉ cần giữ đúng vài “đặc điểm chung” mà não chờ đợi là đủ.

Đường nét: Sâu sắc nhất. Đường nét không tồn tại trong thế giới thật. Vật thể không có viền. Thế nhưng tranh phác thảo thường truyền đạt vật thể hiệu quả hơn ảnh chụp. Điều nghệ sĩ nắm được không phải mọi đường biên mà máy ảnh hay thuật toán phát hiện cạnh tìm ra, mà là đúng những đường nét then chốt khiến não nhận ra cấu trúc.

Tám định luật của Ramachandran

1. Peak shift và kích thích siêu bình thường

Nguyên tắc mạnh mẽ nhất. Huấn luyện chuột phân biệt hình vuông và hình chữ nhật, thưởng cho hình chữ nhật. Điều nghịch lý xảy ra: cho xem hình chữ nhật còn dài hơn, mỏng hơn chưa bao giờ thấy, và nó phản ứng hăng hơn nữa.

Chuột không học một nguyên mẫu. Nó học quy tắc: “tính chữ nhật.” Và càng chữ nhật càng tốt.

Nguyên tắc này hiện diện khắp tự nhiên dưới dạng kích thích siêu bình thường:

Ở con người: đồ ăn rác (kích thích siêu bình thường cho sở thích đường/béo tiến hóa), nội dung khiêu dâm (cho sở thích bạn tình tiến hóa), em bé mắt to trong phim hoạt hình (cho phản ứng nuôi dưỡng).

2. Rasa: nắm bắt và khuếch đại bản chất

Nghệ sĩ Hindu gọi là rasa — bản chất hay hương vị cảm xúc của chủ đề. Ramachandran lập luận rằng nghệ sĩ vĩ đại xác định cái gì thiết yếu về chủ đề rồi khuếch đại nó.

Đây là lý do “tất cả nghệ thuật là biếm họa.”

Nguyên tắc này vượt xa biếm họa:

• Tượng đồng triều đại Chola phóng đại đặc điểm nữ tính của nữ thần Parvati — ngực lớn, eo cực hẹp — đẩy hình ảnh xa hơn về phía nữ tính. Bản chất nữ tính, được khuếch đại.
• Tranh nude của Boucher là “biếm họa trong không gian màu” — tông da hồng khỏe mạnh phóng đại vượt xa tự nhiên.
• Hoa hướng dương Van Gogh khuếch đại màu vàng và kết cấu làm cho hoa hướng dương “giống hoa hướng dương.”

Lịch sử thời trang cũng đầy những ví dụ kiểu này: corset ngày càng siết mạnh, váy ngày càng ngắn, vai độn ngày càng to. Peak shift không chỉ nằm trong tranh biếm họa. Nó xuất hiện cả ở cách con người liên tục đẩy một đặc điểm đi xa hơn bản gốc.

Dự đoán của Ramachandran là thế này: với một gương mặt quen thuộc, tranh biếm họa hay bản phác thảo có khi còn kích phản ứng sinh lý mạnh hơn ảnh chụp, vì nó giữ lại cái cốt lõi và gạt bớt phần thừa.

3. Cô lập một phương thức đơn lẻ

Chúng ta có năng lực chú ý hạn chế. Bằng cách cô lập một chiều thị giác — hình dạng, màu sắc, kết cấu — nghệ sĩ cho phép bạn tập trung hoàn toàn vào một kênh đó.

Đây là lý do tranh phác thảo đôi khi còn “đắt” hơn cả ảnh chụp màu đầy đủ. Một bức ảnh chụp Nixon sẽ có đủ mọi thứ: từ tông da, nếp nhăn đến chiều sâu không gian. Thế nhưng, cái thần thái khiến Nixon là Nixon thực chất chỉ nằm ở đường nét khuôn mặt. Những chi tiết như màu da đôi khi lại làm phân tâm, khiến bản chất thực sự của nhân vật bị mờ nhạt đi.

4. Khi các mảnh rời khóa lại thành một vật thể

Não đặc biệt thích khoảnh khắc những chi tiết rời bỗng khóa vào nhau thành một vật thể mạch lạc. Ý ở đây không chỉ là “nhận ra xong rồi mới thích”, mà là ngay trong lúc các mảnh bắt đầu ráp lại với nhau, não đã thấy có thưởng rồi.

Ví dụ kinh điển là con chó Dalmatian ẩn trong một mớ đốm đen trắng. Ban đầu bạn chỉ thấy nhiễu ngẫu nhiên. Rồi - cái rẹt - con chó hiện ra. Một khi đã thấy nó, bạn rất khó quay lại chỉ nhìn ra một mớ đốm như lúc đầu.

Não thích tự nối các chi tiết cùng màu lại với nhau. Vì thế, khăn xanh điểm hoa đỏ đi cùng váy đỏ thường trông rất hợp mắt.

5. Trích xuất tương phản được thưởng

Vùng tương phản giàu thông tin. Chúng đáng chú ý vì đó là nơi dữ liệu hữu ích nằm.

Ví dụ đáng nhớ: phụ nữ khỏa thân chỉ đeo trang sức vàng baroque hấp dẫn thị giác hơn cả phụ nữ hoàn toàn khỏa thân lẫn người mặc cả quần áo lẫn trang sức. Da mịn tương phản mạnh với trang sức tinh xảo — tương phản đó bản chất được hệ thống thị giác thưởng.

6. Logic Bayes: chúng ta ghét sự trùng hợp

Hệ thống thị giác đưa ra suy luận vô thức về thứ gì có khả năng nhất ngoài kia, dựa trên xác suất. Nó ưa những cách sắp xếp trông “tự nhiên” — tức kiểu đứng từ nhiều góc vẫn thấy hợp lý — hơn những cách chỉ thành hình nếu bạn đứng đúng một chỗ.

7. Nghệ thuật là ẩn dụ

Guernica (1937) của Picasso là một trong những ví dụ mạnh mẽ nhất về nghệ thuật như ẩn dụ. Được vẽ sau khi phát xít Đức ném bom thị trấn Guernica của người Basque trong Nội chiến Tây Ban Nha, mỗi yếu tố đều là một phép ánh xạ ẩn dụ: con ngựa đang gào thét đại diện cho dân thường vô tội bị tàn sát, con bò đực hiện thân cho bạo lực tàn bạo, và bóng đèn điện đặt cạnh đèn dầu cầm tay đối chiếu tiến bộ công nghệ với sự hủy diệt nó mang lại. Picasso tước bỏ màu sắc xuống chỉ còn đen, trắng, và xám — biến chính sự vắng mặt của màu sắc thành ẩn dụ cho cái chết và tang tóc. Bố cục lập thể phân mảnh phản chiếu cách chiến tranh hiện đại đồng thời vỡ nát cuộc sống lẫn nhận thức. Não tự thưởng khi khám phá từng kết nối ẩn này — đúng là luận điểm của Ramachandran về lý do ẩn dụ có sức mạnh thẩm mỹ.

Ẩn dụ không chỉ là kỹ thuật văn chương. Nó là công cụ nhận thức. Phát hiện sự tương đồng ẩn giữa những thứ bề ngoài khác nhau là trung tâm của cách chúng ta phân loại thế giới.

Khi Shakespeare viết “Juliet là mặt trời,” não tự thưởng khi tìm ra kết nối — ấm áp, nuôi dưỡng, ban sự sống — trong khi bỏ qua thứ không liên quan.

8. Đối xứng

Đối xứng là hệ thống cảnh báo sớm. Vật thể quan trọng sinh học — kẻ thù, con mồi, bạn tình tiềm năng — đều đối xứng. Phát hiện đối xứng nhanh giúp nhận diện nhanh hơn.

Trong chọn bạn tình, đối xứng tín hiệu sức khỏe. Ký sinh trùng và vấn đề phát triển tạo ra tăng trưởng không đối xứng.

Giới hạn của Tám định luật của Ramachandran nằm ở đâu

Tám định luật này rất gợi mở, nhưng chúng chia sẻ một điểm yếu khoa học: chúng khó bị bác bỏ. Bạn có thể lấy hầu như bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào và tìm vài nguyên lý áp dụng — tương phản ở đây, nhóm hóa ở kia. Nhưng bạn cũng tìm được nghệ thuật vi phạm các định luật đó mà không mất sức hấp dẫn thẩm mỹ.

Nghệ thuật trừu tượng, tranh đơn sắc, trường màu Mark Rothko — chúng chống lại khung này. Bạn phải nhào lộn khái niệm để giải thích canvas đỏ đơn sắc qua peak shift hay suy luận Bayes.

Bài báo cũng thừa nhận mâu thuẫn mà không giải quyết: đôi khi chúng ta thích trùng hợp (đối xứng, thẳng hàng chính xác), đôi khi không (nguyên tắc Bayes nói chúng ta nên ghét nó). Khung này nên được coi là tập hợp cơ chế thị giác thú vị hơn là lý thuyết thống nhất về nghệ thuật.

Một vài điều mình rút ra được

• Não tạo tín hiệu phần thưởng ở mỗi giai đoạn xử lý thị giác — không chỉ khi nhận diện hoàn toàn, mà trong suốt quá trình giải câu đố thị giác
• Nghệ sĩ đã khai thác các cơ chế này hàng thế kỷ qua thử và sai, thực chất làm khoa học thần kinh mà không biết
• Lỗi bóng, phản chiếu, và đường nét trong nghệ thuật không bị phát hiện vì não chỉ kiểm tra một phần nhỏ ràng buộc vật lý
• Nguyên tắc peak shift giải thích vì sao phiên bản phóng đại của kích thích tự nhiên (biếm họa, kích thích siêu bình thường) có thể thuyết phục hơn bản gốc
• “Tất cả nghệ thuật là biếm họa” — tìm bản chất (rasa) và khuếch đại nó là thứ nghệ thuật vĩ đại làm
• Cô lập một phương thức đơn lẻ (hình không màu, màu không kết cấu) tập trung chú ý — đó là lý do phác thảo có thể mạnh hơn ảnh
• Chúng ta ghét trùng hợp thị giác vì hệ thống thị giác Bayes ưa thích diễn giải chung, có xác suất cao
• Tám định luật của Ramachandran là một khung rất hấp dẫn để nghĩ về nghệ thuật thị giác, nhưng vẫn không đủ khả chứng sai để trở thành một lý thuyết khoa học hoàn chỉnh
• Các nguyên tắc hoạt động tốt nhất cho nghệ thuật đại diện và gặp khó với tác phẩm trừu tượng, khái niệm, hoặc đơn sắc

Não không chỉ nhìn nghệ thuật. Nó giải nghệ thuật. Và chính việc giải đó mới là thứ thường mang lại cảm giác sướng nhất. Mỗi khi hệ thống thị giác thành công nhóm, gắn kết, đối chiếu, hay nhận diện — nó tự thưởng bằng một xung nhỏ kích hoạt hệ viền. Nghệ thuật là câu đố mà não thích giải, và nghệ sĩ giỏi nhất là người cân chỉnh độ khó vừa đúng.

Nguồn tham khảo:

• Ramachandran, V. S., & Hirstein, W. (1999). The science of art: A neurological theory of aesthetic experience. Journal of Consciousness Studies, 6(6-7), 15-51. — Dùng cho khung Tám định luật của Ramachandran, ý về tín hiệu thưởng theo từng tầng xử lý, ví dụ chó Dalmatian, và ví dụ khăn xanh hoa đỏ đi với váy đỏ.
• Cavanagh, P. (2005). The artist as neuroscientist. Nature, 434, 301-307. — Dùng cho luận điểm “nghệ sĩ như nhà thần kinh học tình cờ” và các lỗi trong nghệ thuật mà người xem thường không nhận ra.
• Chatterjee, A. (2014). The Aesthetic Brain: How We Evolved to Desire Beauty and Enjoy Art. Oxford University Press. — Dùng cho phần glue logic quanh nhận diện vật thể, khoái cảm nhận thức, và giới hạn khoa học của khung này.
• Tinbergen, N. (1951). The Study of Instinct. Oxford University Press. — Dùng cho phần kích thích siêu bình thường trong tự nhiên.
• van Tonder, G. J., & Ejima, Y. (2000). Bottom-up clues in target finding: why a Dalmatian may be mistaken for an elephant. Perception, 29(2), 149-157. — Dùng để kiểm tra lại ví dụ Dalmatian như một case kinh điển về perceptual emergence và grouping.
• Artsper Magazine. Artwork Analysis: Guernica by Picasso. — Dùng cho phần phân tích biểu tượng Guernica (ngựa = dân thường vô tội, bò đực = bạo lực, đơn sắc = tang tóc). Nguồn
• Ảnh bích họa Guernica: Papamanila, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.