Có Thể Bạn Thắng Cuộc Rượt Đuổi, Nhưng Mất Đi Lý Do Mà Mình Bắt Đầu

Vài hôm trước, mình đọc được một bài ai đó viết về mình mà không nhắc tên. Mình nhắn lại một câu ngắn rồi ngồi lại với cái phần mình chưa kịp nói ra: Chính cái công sức mình bỏ ra để trở thành người xứng đáng được chọn, lại thành bức tường che mất mình khỏi người cần tìm.

Trong bài này mình không muốn kể về mối quan hệ. Mình muốn ngồi lại để nhìn thật kỹ vào bản chất của sự rượt đuổi đó — cái mô-típ của việc đi rất xa vì ai đó, rồi trên đường đi quên mất rằng họ mới là điều mình định đi tới. Và ở điểm cuối của chuyến đi đó, một câu thoại trong một phim Netflix về anh cướp biển bằng cao su lại làm mình dừng lâu hơn mọi quyển sách tâm lý mình đọc năm nay.

Luffy, trong One Piece S1E6, nói với Nami: "Tôi sẽ làm bất cứ điều gì để cứu cậu ấy. Bất cứ điều gì. Trừ việc ngáng đường giấc mơ của cậu ấy." Một câu tưởng như bâng quơ, nhưng cứ luẩn quẩn trong đầu mình bởi cái câu hỏi nằm bên dưới nó: điều gì xảy ra khi giấc mơ mình đang theo đuổi, cái giấc mơ mình cứ tự nhủ là vì những người mình thương, lại âm thầm chính là thứ đang đẩy họ ra xa khỏi cuộc đời mình?

Đây là điều mình dần thấy rõ: một cuộc rượt đuổi bắt đầu từ tình thương hoàn toàn có thể âm thầm xoá đi chính điều nó muốn bảo vệ. Và dù giấc mơ đó là của người khác hay của chính mình, phép thử thật của tình yêu vẫn là: bạn có còn để người mình thương tìm thấy mình trong lúc bạn vẫn đang chạy hay không.

Trọng lực của sự theo đuổi

Phần lớn tham vọng không bắt đầu từ lòng tham. Nó bắt đầu từ tình thương.

Bạn muốn xây cho ba mẹ một mái nhà. Bạn muốn người mình yêu không bao giờ phải bận tâm chuyện tiền bạc. Bạn muốn con cái có một tuổi thơ đủ đầy hơn những gì mình từng có. Bạn muốn mình trở thành kiểu người mà những người mình thương có thể tự hào khi nhắc tới. Ở thời điểm xuất phát, cuộc rượt đuổi không phải vì cái đích — chức danh, mức lương, con số trong tài khoản. Nó là để một ngày đứng trước người mình thương mà nói được: nhìn đi, anh đã làm được điều này cho tụi mình.

Rồi một thứ rất âm thầm len vào: cuộc rượt đuổi bắt đầu có lực hút của riêng nó.

Cái đích ngày càng to hơn lý do. Những con số dần trở nên rõ nét hơn cả gương mặt con người. Bạn bắt đầu đo mình bằng việc mình gần cái thứ đó tới đâu, thay vì mình còn gần những người mình thương tới đâu. Và vì cuộc rượt đuổi lúc nào cũng có vẻ tử tế — "mình làm tất cả những chuyện này là vì họ mà" — chính cái lý do "chính đáng" đó khiến ta chẳng thể nào nhận ra mình đang dần lạc hướng.

Đây chẳng phải là điều gì mới mẻ, chỉ là ta rất khó để tự "bắt quả tang" chính mình đang rơi vào cái bẫy đó.

Chiếc thang của Russell: Nấc thang không có thật

Bertrand Russell có một câu về lòng ganh tị mà mình cứ nghĩ đi nghĩ lại (mình đọc được qua trích dẫn trong quyển Survival of the Prettiest của Nancy Etcoff, và từ đó nó ở trong đầu mình):

Nếu bạn thèm vinh quang, bạn có thể ganh với Napoleon. Nhưng Napoleon ganh với Caesar, Caesar ganh với Alexander, và Alexander, mình tin vậy, ganh với Hercules — một nhân vật chưa bao giờ có thật. Bạn không thể thoát khỏi lòng ganh tị chỉ bằng cách thành công.

Nếu đích đến của cuộc rượt là "tới đó rồi mình sẽ dừng", thì cái chuỗi Russell vẽ ra là thứ đáng để bạn sợ nhất. Không có tới đó. Napoleon đã chiếm trọn cả châu lục, nhưng vẫn thấy chưa đủ khi nhìn sang cái bóng khổng lồ của Caesar. Caesar đã có cả Rome. Vẫn chưa đủ, vì Alexander có cả phần thế giới bên kia Hy Lạp. Và đến đó vẫn chưa đủ, vì Hercules thuộc về thần thoại.

Cuộc rượt đuổi giống như một cái thang không có nấc trên cùng. Và bạn leo càng cao, càng xa cái sàn — mà cái sàn là nơi những người bạn thương đang đứng.

Và khi bạn cứ mải miết leo cái thang không có đỉnh đó, những người dưới chân thang chẳng đứng yên chờ bạn. Họ cũng đang lặng lẽ rời đi.

Sự bào mòn âm thầm của những ngày thứ Ba

Sự rời đi đó không phải chuyện trừu tượng. Các mối quan hệ không chết vì những quyết định lớn; chúng chết vì những quyết định nhỏ, lặp đi lặp lại — và các nhà nghiên cứu đã đo được cái phép cộng lặng lẽ của sự bào mòn đó.

Daniel Kahneman phát hiện ra rằng việc đi làm hằng ngày (commute) là hoạt động thường ngày mà con người ghét nhất — xếp dưới cả việc nhà, dưới cả việc chăm con. Robert Putnam thì cho thấy cứ thêm 10 phút đi làm mỗi ngày, mức độ tham gia vào đời sống cộng đồng giảm 10%. Ít đi họp hơn. Ít bạn hơn. Ít buổi lễ hơn. Ít bữa cơm hơn. (Mình gặp cả hai nghiên cứu này trong quyển Walkable City của Jeff Speck — tác giả đặt chúng cạnh nhau trong chương về cái giá ngầm của cuộc sống vùng ven.)

Đặt cạnh nhau, hai kết quả này nói một điều mà gần như không ai muốn nghe:

Cuộc rượt càng dài, các mối quan hệ của bạn càng bị ăn mòn lặng lẽ — lặng lẽ — không ai thấy sự ăn mòn đó, cứ mỗi hai mươi phút trôi qua.

Không ai một buổi sáng nào đó ngồi xuống quyết định sẽ bỏ bớt bạn bè. Không ai chủ động chọn dành ít thời gian hơn cho người thương. Nó xảy ra trong những lát cắt nhỏ — một quãng đường dài thêm một chút, một quý công việc căng thêm một chút, một Chủ nhật bị "giữ lại" cho công việc thêm một chút. Mỗi quyết định riêng lẻ đều có vẻ vô hại. Nhưng cộng dồn lại, chúng nói đúng một chuyện: bạn đã rời xa lý do ban đầu.

Hành trình đó không phản bội bạn ngay lập tức; nó âm thầm làm điều đó trong sự lặng lẽ của một buổi chiều thứ Ba bình thường nào đó.

Nhật ký kết hôn của Darwin: đến cả người vĩ đại cũng từng do dự

Cái giằng co giữa tham vọng và sự có mặt không phải chuyện của thời nay. Trong cuốn How Pleasure Works, Paul Bloom có kể một chi tiết khiến mình vừa thấy buồn cười, vừa phải khựng lại suy nghĩ.

Charles Darwin — đúng, ông Darwin đó — từng viết trong sổ tay của mình một bảng hai cột, thực sự ngồi cân đo xem có nên cưới vợ hay không. Một bên: mất thời gian, ít tiền hơn, lo lắng con cái, bắt buộc phải kiếm cơm. Bên kia: một người bạn đời luôn ở đó, một người để yêu thương và chơi đùa cùng, còn hơn cả có một con chó, cùng âm nhạc và những câu chuyện phiếm của phụ nữ.

Đọc vừa thấy buồn cười, lại vừa thấy thương cái tính "rất người" trong đó.

Nhưng điều làm mình suy nghĩ nhiều nhất là cách Darwin tưởng tượng về một cuộc đời độc thân vì tham vọng: "sống cả đời như một con ong thợ vô tính, cứ làm việc, làm việc, rồi cuối cùng chẳng là gì cả."

Darwin — con người sau này làm thay đổi cả ngành sinh học — khi nhìn vào viễn cảnh một đời chỉ biết có công việc, đã phải thốt lên: rốt cuộc cũng chẳng để làm gì. Đó không phải là một sự đánh đổi xứng đáng. Nó là con số không tròn trĩnh. Để rồi sau đó, ông chọn cưới Emma Wedgwood, có với nhau mười người con, mà vẫn cống hiến hết mình cho khoa học.

Điểm mấu chốt không phải là ai cũng phải lấy vợ lấy chồng. Điểm mấu chốt là: đến một trong những bộ óc tham vọng nhất lịch sử cũng nhận ra, từ sâu thẳm bên trong mình, rằng một cuộc đời chỉ toàn đuổi theo rốt cuộc sẽ cộng lại thành con số không.

Bảng cân đối của những điều cấm kỵ

Cái "chẳng là gì cả" của Darwin gọi tên một phạm trù rất cụ thể: có những thứ mà cuộc rượt đuổi không bao giờ thật sự đổi về được. Và đã có những người khác viết thẳng ra cái danh sách đó. Cũng trong quyển đó, Bloom liệt kê những "phép đánh đổi cấm kỵ" (taboo trade-offs) mà triết gia Michael Walzer đã tổng hợp — những thứ mà hầu hết các xã hội không cho phép đem ra đổi lấy tiền. Thận. Con. Quyền kết hôn. Chức vụ chính trị. Danh hiệu. Ân điển thiêng liêng.

Và cũng trong danh sách đó: tình yêu và tình bạn.

Bloom còn chỉ ra thêm một điều sắc hơn: bộ não chúng ta được lập trình để coi những vật cụ thể là không thể thay thế — bức tranh gốc chứ không phải bản sao, chiếc đồng hồ thật chứ không phải hàng nhái. Ta dễ ám ảnh với đồ vật hơn là với con người. Và cuộc rượt đuổi khai thác đúng chỗ yếu đó — nó cho bạn những thứ cụ thể để bám vào (chức danh, con số, chiến thắng), trong khi thứ thật sự không thể thay thế lại đang đứng ngay trong căn phòng, là một con người, không phải một chỉ số.

Bạn biết điều này rồi. Ai cũng biết. Vấn đề là cuộc rượt đuổi không yêu cầu bạn tin rằng tiền mua được tình yêu. Nó chỉ yêu cầu bạn, trong vài năm, hành xử như thể tiền có thể mua được. Như thể một tỷ suất lợi nhuận đủ tốt, một chức danh đủ to, một chiến thắng đủ vang dội cuối cùng sẽ đổi được thứ vốn không bao giờ được định giá bằng tiền: tình yêu và sự gắn bó.

George Harrison từng mượn lời trong Gospel of Mark để mô tả điều này: được cả thế giới mà mất linh hồn. Neil Young hát một phiên bản dịu hơn trong "Old Man" — một người đàn ông có đủ mọi thứ vật chất, sống một mình trong thiên đường mà vẫn nghĩ về hai người. Daniel Levitin viết về cả hai bài hát này trong This Is Your Brain on Music và chỉ ra một điều mình nghĩ là thật: đa số chúng ta, khi trưởng thành, đến một lúc nào đó sẽ bỗng nhiên thấy bóng dáng mình trong những giai điệu ấy.

Định nghĩa về tình thương của Luffy

Đoạn này làm mình đứng hình.

Mình đang xem bộ One Piece bản live-action trên Netflix. Ở tập 6, có một đoạn hội thoại ngắn giữa Luffy và Nami ngay sau khi Zoro suýt mất mạng dưới tay Mihawk. Có hai câu thoại ở đó làm mình không cách nào quên được.

Luffy: Stories can have different points. (Câu chuyện có thể có nhiều ý khác nhau.)

Luffy: I'd do anything to save him. Anything. Except stand in the way of his dream. (Tôi sẽ làm bất cứ điều gì để cứu cậu ấy. Bất cứ điều gì. Trừ việc ngáng đường giấc mơ của cậu ấy.)

Nguyên đoạn hội thoại nó thế này, đáng đọc chậm:

Nami: Tôi không nghĩ đó là ý của câu chuyện.

Luffy: Stories can have different points. Ý tôi là... tại sao nhà vua lại phải giết ông ấy?

Nami: Đôi khi, khi anh là người đứng đầu, anh phải đưa ra những quyết định khó.

Luffy: Sao ai cũng nói y vậy?

Nami: Vì anh đã có thể cứu Zoro. Cậu ấy đâu cần phải đánh với Mihawk, nhưng anh để chuyện đó xảy ra. Sao anh không ngăn cậu ấy?

Luffy: Tôi đâu nghĩ là cậu ấy sẽ thua.

Nami: Anh có thể thử thuyết phục cậu ấy đổi ý mà.

Luffy: Tôi sẽ không bao giờ làm vậy.

Nami: Vậy anh thà thấy cậu ấy thế này sao? Cậu ấy có thể chết đó, Luffy.

Luffy: Và tôi sẽ làm bất cứ điều gì để cứu cậu ấy. Bất cứ điều gì. Trừ việc ngáng đường giấc mơ của cậu ấy.

Nami: Ai cũng có giấc mơ, nhưng rồi con người ta cũng sẽ lớn lên và không còn cần đến chúng nữa.

Luffy: Cô thực sự nghĩ vậy sao? Cô không có giấc mơ nào à?

Nami: Có. Ngay lúc này, giấc mơ của tôi là Zoro đừng chết trên giường của tôi.

Luffy: Nhưng chẳng lẽ không có điều gì cô muốn à? Điều gì đó lớn hơn. Lớn hơn tất cả mọi thứ trên đời này.

Nami: Không phải ai cũng được phép đi theo giấc mơ của mình đâu.

Lý do đoạn này cứ ghim vào đầu mình là vì nó lật ngược cái ý nghĩa mà phần lớn người ta muốn nói khi thốt lên: "tôi thương họ".

Hầu hết thời gian, "tôi thương họ" đi kèm luôn với "tôi muốn họ an toàn". An toàn có nghĩa là đoán được. An toàn nghĩa là ở gần. An toàn nghĩa là họ vẫn mãi nằm trong cái khuôn mẫu mà mình đã tự vẽ ra. Và khi một người mình thương bước về phía một giấc mơ có thể khiến họ mất cái gì đó — một công việc ở thành phố khác, một lựa chọn nghề nghiệp có vẻ điên rồ trong mắt người ngoài, một canh bạc có thể thua — phản xạ đầu tiên thường là giữ họ lại, hay đẩy họ sang một hướng khác dễ chịu hơn với mình.

Luffy không làm vậy. Luffy từ chối làm vậy. Cậu sẵn sàng cho đi mọi thứ — thân xác, đồng đội, tính mạng — trừ đúng một thứ mà phần lớn chúng ta lấy đi đầu tiên mà không hề hay biết: quyền được đi theo giấc mơ của họ.

Khi câu hỏi ngược bắt bạn phải trả giá

Đó là lúc mình nhận ra câu nói của Luffy sắc bén hơn vẻ bề ngoài của nó rất nhiều. Phiên bản dễ là: tôi sẽ không cản đường cậu ấy. Nhưng cuộc rượt đuổi thường ép chúng ta vào một tình thế phức tạp hơn, nơi tình yêu bị nhầm lẫn với việc biến ai đó thành chỗ dựa vững chắc cho mình, thay vì để họ đi tìm giấc mơ của họ. Và nó dẫn tới một câu hỏi ngược lại, khó trả lời hơn rất nhiều:

Bạn có chịu ngáng đường giấc mơ của chính bạn vì những người bạn thương không?

Bạn không thật sự trả lời được câu của Luffy cho đến khi bạn trả lời được câu ngược lại. Vì nếu bạn chưa bao giờ tạm dừng giấc mơ của mình — chưa bao giờ sống chậm lại một nhịp, chấp nhận để một giai đoạn cuộc đời trôi qua bớt tham vọng hơn khả năng thực tế của nó, chọn có mặt thay vì cứ cắm đầu chạy deadline — thì bạn không thật sự biết mình sẽ đánh đổi điều gì và không đánh đổi điều gì. Bạn chỉ biết cái bạn nói là bạn sẽ làm.

Những người định nghĩa tình yêu trong mình không phải là những người đã từ bỏ giấc mơ để ở lại; mà là những người vẫn luôn thắp một ngọn đèn chờ đợi mình, ngay cả khi họ đang ở cách xa nửa vòng trái đất để đuổi theo giấc mơ của chính họ. Những người vẫn bắt máy. Những người vẫn quay về. Những người dù đang leo những nấc thang trong cuộc chơi của họ, vẫn không trở thành xa lạ.

Và phiên bản mà mình đang cố trở thành không phải là phiên bản có nhiều chiến thắng nhất. Là phiên bản có thể vừa làm việc khó vừa vẫn là người khác chạm tới được. Vừa đuổi vừa vẫn ở đó. Phiên bản có thể yêu giấc mơ của ai đó — kể cả của chính mình — mà không coi cuộc rượt đuổi là cái cớ hợp lý để biến mất.

Mình muốn nói cho rõ một chuyện: đây không phải là mình đang cho rằng tham vọng là thuốc độc. Có rất nhiều người tham vọng mà vẫn giữ được sự gần gũi với những người mình thương. Với nhiều gia đình, cuộc rượt đuổi là con đường duy nhất để thoát khỏi một thứ còn khó hơn. Ý mình hẹp hơn thế: tham vọng tách rời khỏi cái lý do ban đầu mới là vấn đề. Cuộc rượt đuổi chỉ trở thành sự bào mòn khi những người bạn định làm tất cả vì họ đã lặng lẽ rời khỏi căn phòng — mà bạn vẫn chưa để ý.

Góc nhìn của Carl Jung đằng sau chuyện này

Mình sẽ tóm gọn phần này để tránh làm loãng ý: những gì mình vừa kể thực ra rất gần với một khái niệm của Carl Jung, gọi là individuation — cái công việc dài và khó chịu của việc tự mình nhặt lại những phần con người mà mình đã âm thầm nhờ người khác giữ giùm.

Khi bạn chạy theo những chiến thắng bên ngoài để cảm thấy đủ, bạn thường đang chờ chiến thắng nói hộ mình một câu mà chỉ mình bạn nói được. Khi bạn ở lại trong một mối quan hệ không bao giờ thật sự thành — kiểu quan hệ không bao giờ làm bạn đau đủ lớn để phải bỏ đi, nhưng cũng không bao giờ trở thành cái mà bạn thực sự cần — bạn thường đang nhờ người kia cầm giúp một phần con người mình mà mình chưa chịu tự cầm.

Câu của Jung — "Bao lâu bạn chưa đưa được vô thức ra ánh sáng, nó sẽ dẫn dắt đời bạn và bạn sẽ gọi nó là định mệnh." — nói cùng một ý, chỉ ở một giọng khác. Những cuộc rượt đuổi làm mờ mắt, những mối quan hệ chẳng đi đến đâu, hay những giấc mơ bị gác lại... tất cả đều không phải ngẫu nhiên. Đó là khi phần vô thức đang âm thầm cầm lái cuộc đời bạn.

Cách duy nhất mình biết để ra khỏi cái vòng luẩn quẩn đó là đi chậm hơn mọi cuộc rượt đuổi: nhìn thấy nó. Gọi tên nó. Ngồi lại với cái phần trong mình mà mình đã gửi đi nơi khác. Và rồi, có thể, quyết định không gửi đi đâu nữa.

Bloom và Pinker, khi viết về một chủ đề khác hẳn, lại mô tả một thứ nối được cả Luffy lẫn Jung: một tình thương thật sự, là tình thương nhìn vào bản chất. Bạn yêu đúng con người này — không phải một phiên bản an toàn hơn của họ, không phải một phiên bản có giấc mơ dễ đoán hơn. Luffy vượt qua phép thử của Pinker rất dễ dàng. Cậu yêu Zoro-cộng-thêm-giấc-mơ của cậu ấy, không phải Zoro-trừ-đi-rủi-ro. Còn Jung thì sẽ bảo: bạn chỉ yêu được như thế khi không còn trông chờ ai đó hay một chiến thắng nào đó lấp đầy chỗ trống bên trong mình.

Một vài điều mình rút ra được

• Tham vọng xuất phát từ tình thương có thể kết thúc ở sự vắng mặt, nếu bạn không bao giờ dừng lại đủ lâu để xem người mình bắt đầu vì họ có còn trong phòng không
• Chiếc thang của Russell không có nấc cao nhất — Napoleon ganh Caesar, Caesar ganh Alexander, Alexander ganh Hercules; thành công đơn thuần không bao giờ kết thúc được câu bạn đang nhờ nó kết thúc
• Sự bào mòn trong các mối quan hệ hiếm khi xảy ra trong một quyết định lớn; nó xảy ra trong những đoạn đường đi làm, những Chủ nhật, những bữa tối bị dời hoài
• Cuốn sổ ghi chuyện cưới vợ của Darwin là lời nhắc rằng cuộc giằng co giữa đuổi theo và ở cạnh đã có từ rất lâu, và ngay cả những bộ óc tham vọng nhất cũng linh cảm được một đời chỉ toàn làm việc sẽ cộng lại thành "chẳng là gì cả"
• Tình yêu và tình bạn nằm trong danh sách những thứ tiền không mua được, dù cuộc chạy đua của bạn có thắng đẹp tới đâu
• Câu của Luffy — tôi sẽ làm bất cứ điều gì để cứu cậu ấy, trừ việc ngáng đường giấc mơ của cậu ấy — là định nghĩa gọn gàng nhất về tình thương mà mình gặp trong năm nay
• Câu hỏi ngược lại, câu khó hơn, mới thật sự là câu hỏi mà cuộc rượt đuổi đặt lên bàn bạn mỗi ngày: bạn có chịu ngáng đường giấc mơ của chính mình vì người mình thương không?
• Những người mình thương nhất không phải là những người hy sinh giấc mơ của họ cho mình — họ là những người vẫn dễ chạm tới trong lúc vẫn đuổi theo giấc mơ đó
• Individuation của Jung là phần việc thầm lặng nằm phía dưới tất cả những chuyện này: thôi gửi từng mảnh con người mình cho những chiến thắng hay cho một ai đó, và tự mình nhặt lại
• Nếu cuộc rượt đuổi đang ăn mất lý do, thì cuộc rượt đuổi chính là vấn đề, bất kể những con số đang nhìn đẹp tới đâu

Điều cuối cùng này là thứ mình cứ suy nghĩ hoài. Bởi vì cái bảng thành tích vốn dĩ không bao giờ có thể nhìn thấy những chiếc ghế đang bị trống đi trong căn phòng. Nó là một cỗ máy được tạo ra để đếm những gì bạn đã thắng, chứ không phải những gì bạn đã đánh mất trên đường tiến tới bục vinh quang. Chỉ bạn mới biết cuộc chạy đua này đã lấy đi gì khỏi căn phòng đó, và chỉ bạn mới quyết định được cái đang diễn ra có còn là hình dạng của thương, hay chỉ còn là cái bóng của một cuộc đua vô định.

Cái giá đắt nhất của tham vọng không phải là mất ai đó chỉ trong một cái chớp mắt. Mà là khi bạn vẫn ở cạnh họ — có mặt đủ để họ hy vọng, nhưng vắng mặt đủ để tạo ra một khoảng trống — một khoảng cách mà bạn không nhìn thấy, nhưng họ luôn cảm nhận được. Luffy không có khoảng cách đó. Cậu không chờ tới lúc 'đủ tư cách' mới dám xuất hiện. Cậu cứ thế có mặt. Mình vẫn đang học cách phân biệt giữa hai chuyện: đuổi theo một mục tiêu vì những người mình yêu thương, và chuyện thật sự ngồi xuống cạnh họ.

Nguồn tham khảo

• Russell, B. — The Conquest of Happiness (trích trong Nancy Etcoff, Survival of the Prettiest). Dùng để: chuỗi ganh tị (Napoleon → Caesar → Alexander → Hercules) và luận điểm rằng thành công đơn thuần không kết thúc được lòng ganh tị
• Speck, J. — Walkable City. Dùng để: phát hiện của Kahneman rằng commute là hoạt động thường ngày bị ghét nhất, và phát hiện của Putnam rằng cứ thêm 10 phút commute mỗi ngày thì mức độ tham gia cộng đồng giảm 10%
• Bloom, P. — How Pleasure Works. Dùng để: cuốn sổ tay cân nhắc chuyện cưới vợ của Darwin ("con ong thợ vô tính, cứ làm việc, làm việc, rồi chẳng là gì cả"), danh sách "taboo trade-offs" của Walzer, khung nhìn tình thương dựa trên bản chất (essentialism) với phép thử cam kết của Pinker, và luận điểm rằng bộ não dễ ám ảnh với đồ vật hơn là với con người
• Levitin, D. — This Is Your Brain on Music. Dùng để: tham chiếu George Harrison / Neil Young ("được cả thế giới mà mất linh hồn") như một mã văn hóa chung cho chuyện đánh đổi ý nghĩa lấy tham vọng
• Jung, C. G. — The Archetypes and the Collective Unconscious (Collected Works Vol. 9, Part 1). Dùng để: các khái niệm shadow và individuation, và câu "Until you make the unconscious conscious, it will direct your life and you will call it fate"
• One Piece (Netflix live-action), S1E6 — "The Chef and the Chore Boy". Dùng để: đoạn hội thoại Luffy–Nami sau trận đấu Mihawk, đặc biệt là câu "Tôi sẽ làm bất cứ điều gì để cứu cậu ấy. Bất cứ điều gì. Trừ việc ngáng đường giấc mơ của cậu ấy."